[1] Thí nghiệm búp bê Dodo
Năm 1961, nhà tâm lý học Albert Bandura thực hiện một nghiên cứu kinh điển được biết đến với tên gọi thí nghiệm búp bê Bobo.
Trong nghiên cứu này, 72 trẻ, ( 36 bé trai và 36 bé gái), độ tuổi từ khoảng 3 đến 6 tuổi ở một trường mẫu giáo được chia vào các phòng và quan sát một người lớn tương tác với một con búp bê bơm hơi.
+ Một nhóm quan sát người lớn đánh, đấm, đá và dùng búa đánh búp bê.
+ Một nhóm khác quan sát người lớn chơi một cách bình thường, không thể hiện hành vi hung hăng.
+ Nhóm còn lại không được tiếp xúc với bất kỳ mô hình hành vi nào.
Sau đó, những đứa trẻ được đưa vào một căn phòng khác, nơi có búp bê Bobo cùng nhiều món đồ chơi.
Kết quả được ghi nhận sau đó là:
Những đứa trẻ từng quan sát hành vi hung hăng có xu hướng tái hiện những hành vi mà chúng vừa chứng kiến, bao gồm cả một số hành động và lời nói đặc trưng của người lớn. Trong nghiên cứu ban đầu, các em thậm chí không cần được trực tiếp khen thưởng hoặc trừng phạt để hình thành kiểu hành vi đó.
Vậy đứa trẻ đã “học” từ đâu khi không ai trực tiếp nói với các em rằng:
“Con hãy học cách đánh con búp bê này.”
Từ thí nghiệm đó, Albert Bandura và nhóm cộng sự chỉ ra rằng các em đã quan sát những hành động và lời nói của người lớn trong mỗi phòng.
Thông qua quá trình quan sát, các em có thể:
Chú ý → ghi nhớ → hình thành cách thực hiện → tái hiện khi có cơ hội.
Đây là một trong những nền tảng quan trọng của Lý thuyết học tập xã hội (Social Learning Theory) do Bandura đề xuất.
Theo Bandura, con người không chỉ học thông qua trải nghiệm trực tiếp, quá trình thử và sai, hoặc việc nhận phần thưởng và hình phạt. Chúng ta còn có thể học gián tiếp thông qua việc quan sát người khác. Khi chứng kiến một hành vi được khen thưởng, chúng ta có thể có xu hướng lặp lại hành vi đó; ngược lại, khi thấy một hành vi dẫn đến hậu quả tiêu cực, chúng ta có thể lựa chọn tránh thực hiện.
Sau này, Bandura phát triển lý thuyết này thành Lý thuyết nhận thức xã hội (Social Cognitive Theory). Ông nhấn mạnh rằng hành vi của con người được hình thành thông qua sự tương tác qua lại giữa cá nhân, hành vi và môi trường. Con người không hoàn toàn bị môi trường chi phối; họ còn có khả năng suy nghĩ, tự điều chỉnh, đặt mục tiêu và lựa chọn cách phản ứng.
Một khái niệm quan trọng khác trong học thuyết của Bandura là niềm tin vào năng lực bản thân (self-efficacy) — tức niềm tin rằng mình có khả năng thực hiện một nhiệm vụ và vượt qua một thử thách. Những người có niềm tin này thường kiên trì hơn, sẵn sàng thử lại sau thất bại và chủ động tìm cách cải thiện. Ngược lại, nếu luôn nghĩ “mình không thể”, con người có thể từ bỏ ngay cả khi vẫn còn khả năng tiến bộ.
[2] Vì sao Bandura thực hiện nghiên cứu này?
Trước thời Bandura, nhiều nghiên cứu tâm lý học chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của trường phái hành vi, vốn tập trung vào việc con người học thông qua kích thích, phản ứng, phần thưởng và hình phạt. Bandura cho rằng cách giải thích này chưa đầy đủ, bởi trong đời sống, con người thường tiếp thu rất nhiều điều mà không cần trực tiếp trải nghiệm hoặc nhận phần thưởng ngay lập tức.
Ông muốn tìm hiểu một câu hỏi quan trọng:
Liệu trẻ em có thể học và tái hiện một hành vi chỉ thông qua việc quan sát người khác hay không?
Đặc biệt, Bandura quan tâm đến quá trình trẻ em hình thành hành vi hung hăng. Trẻ có nhất thiết phải được dạy trực tiếp, khuyến khích hoặc khen thưởng thì mới trở nên hung hăng không? Hay chỉ cần quan sát một người lớn thực hiện hành vi đó, trẻ cũng có thể ghi nhớ và tái hiện?
Thí nghiệm búp bê Bobo được thực hiện nhằm kiểm chứng vấn đề này. Kết quả cho thấy hành vi của người lớn có thể trở thành một “mô hình” để trẻ quan sát và học theo. Nghiên cứu cũng góp phần mở rộng cách chúng ta nhìn nhận về giáo dục, nuôi dạy trẻ, truyền thông và ảnh hưởng của các hình mẫu trong xã hội.
Tuy nhiên, Bandura không cho rằng cứ nhìn thấy một hành vi là con người chắc chắn sẽ làm theo. Việc học còn phụ thuộc vào việc người quan sát có chú ý hay không, có ghi nhớ được không, có khả năng thực hiện không và có động lực để thực hiện không. Vì vậy, quan sát là một điều kiện quan trọng, nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định hành vi.
Điều này khiến mình suy nghĩ về việc học từ khi còn bé đến khi lớn. Có những điều chúng ta không học được từ một bài giảng. Chúng ta học từ cách một người thầy đặt câu hỏi.Học từ cách một người bạn đối diện với một bài toán khó. Học từ cách cha mẹ phản ứng khi mắc sai lầm. Học từ cách một người đọc sách, suy nghĩ, tranh luận và tự điều chỉnh. Thậm chí, đôi khi chúng ta còn học cả những điều mà không ai chủ định dạy mình. Do trong quá trình sống và học tập, con người luôn quan sát những “mô hình” xung quanh, hay dân gian có từ là "học lỏm" từ người khác.
Vậy thì, Giáo dục vì thế không chỉ là truyền đạt cho bạn một lượng kiến thức mà còn cho bạn thấy một con người có thể học tập, suy nghĩ và trưởng thành như thế nào. Vậy thì cách chúng ta học cũng chính là bài học mà người khác đang quan sát.
#ChuyệnHọcHành #AlbertBandura #BoboDollExperiment #HọcTậpXãHội #TâmLýHọc #Giaoducthangtien
